حفظ سرمایه اجتماعی در دوران پساجنگ
قلم ایده آل/محمد میرزابابایی، کارشناس رسانه و ارتباطات -جنگ فعلی روزی پایان خواهد یافت و پس از آن بایستی برای حفظ سرمایه اجتماعی فعلی تلاش دوچندان صورت گیرد.
تجربه کشورهای مختلف در نبردهای معاصر نشان داده است که پایان جنگ، لزوماً به معنای پایان چالشها و بحرانها نیست؛ بلکه آغاز مرحلهای پیچیده و حساس برای بازسازی اجتماعی، اقتصادی و روانی جامعه به شمار میرود در چنین شرایطی، موفقیت کشورها بیش از آنکه به حجم منابع مالی و زیرساختی وابسته باشد، به میزان سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی و توانایی بسیج ظرفیتهای ملی برای عبور از پیامدهای جنگ بستگی دارد.
در هر وضعیت پساجنگ، ایران بیش از هر زمان دیگری به تقویت سرمایه اجتماعی و تحکیم انسجام ملی نیاز خواهد داشت سرمایه اجتماعی زمانی تقویت میشود که شهروندان احساس کنند در فرآیند تصمیمسازی و تصمیمگیری نقش دارند و صدای آنان در سیاستگذاریها شنیده میشود از این رو، مشارکت واقعی مردم در برنامههای بازسازی و توسعه نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی اجتنابناپذیر برای عبور از شرایط پیشرو است هر اندازه شهروندان خود را بخشی از راهحل بدانند، فرآیند بازسازی با سرعت بیشتر، هزینه کمتر و اثربخشی بالاتری همراه خواهد بود.
جامعه پس از جنگ معمولاً با مجموعهای از مسائل اقتصادی، روانی و فرهنگی مواجه است که پاسخ به آنها صرفاً از طریق سازوکارهای اداری و دولتی امکانپذیر نیست کاهش نگرانیهای معیشتی، ترمیم امید اجتماعی، بازگرداندن احساس امنیت و تقویت اعتماد عمومی نیازمند شکلگیری یک مشارکت فراگیر میان دولت، جامعه مدنی، نخبگان و بخش خصوصی است در این میان، گفتوگوی اجتماعی و شنیدن مطالبات گروههای مختلف جامعه میتواند از شکلگیری شکافهای جدید جلوگیری کرده و زمینه همبستگی ملی را تقویت کند.
بنگاههای اقتصادی نیز در دوران پساجنگ نقشی فراتر از فعالیتهای صرفاً تولیدی و تجاری بر عهده دارند بخش خصوصی میتواند با حفظ و توسعه اشتغال، جهت نیل به رونق اقتصادی، سهم مهمی در کاهش آثار منفی جنگ ایفا کند پایداری اقتصادی و حفظ جریان تولید نه تنها به بهبود شاخصهای اقتصادی کمک میکند، بلکه از منظر اجتماعی نیز نقش مؤثری در کاهش آسیبهای ناشی از بیکاری، فقر و ناامیدی خواهد داشت.
همچنین مسئولیت اجتماعی بنگاههای اقتصادی در این مقطع از اهمیت ویژهای برخوردار است مشارکت در برنامههای حمایتی، حمایت از کسبوکارهای آسیبدیده، راه اندازی اشتغال خانگی و خرد،سرمایهگذاری در مناطق نیازمند بازسازی و کمک ،توسعه آموزشهای مهارتی، همکاری با سازمانهای مردمنهاد و حمایت از اقشار آسیبپذیر میتواند به تقویت همبستگی اجتماعی و افزایش تابآوری جامعه کمک کند تجربههای موفق جهانی نشان میدهد که بازسازی پایدار زمانی محقق میشود که دولت، بخش خصوصی و جامعه مدنی در قالب یک همکاری منسجم و هدفمند در کنار یکدیگر قرار گیرند.
در کنار این عوامل، رسانهها نیز نقشی تعیینکننده در مدیریت فضای اجتماعی پس از جنگ بر عهده دارند رسانههای حرفهای میتوانند با اطلاعرسانی دقیق، مقابله با شایعات، تقویت روحیه امید و تبیین واقعبینانه چالشها و فرصتهای پیشرو، به بازسازی اعتماد عمومی کمک کنند همچنین رسانهها با ایجاد بستری برای گفتوگوی ملی و انعکاس مطالبات و دیدگاههای مختلف اجتماعی، میتوانند به تقویت همدلی، افزایش مشارکت عمومی و شکلگیری اجماع ملی برای عبور از شرایط پساجنگ یاری رسانند.
کشور ما در طی یکسال گذشته شاهد اتفاقات متعدد و ناگواری بوده از دو نوبت جنگ گسترده نظامی با سردمداران استکبار جهانی تا شبه کودتا دشمنان داخلی، از شهادت رهبر معظم انقلاب اسلامی و فرماندهان و وزرای عالی رتبه نظامی و امنیتی تا شهادت دانش آموزان معصوم مدرسه میناب و موشک باران منازل مردم بی گناه در وسط شهرها و روستاها، همه و همه تنها در کمتر از یکسال رخ داده است و هنوز هم سایه جنگ از سر منطقه رفع نشده و فی الحال سیاستمداران جای نظامیان را در میدان مبارزه پر کرده اند و واضح است که در صورت پایان جنگ، میدان به دولتمردان و اقتصاددانان تحویل می شود که میدانی بس خطیر و استراتژیک است زیرا که تورم بالا و تحریم ظالمانه شمشیر از نیام کشیده و بعنوان دشمنانی بد نام قدرت نمایی میکنند.
هرچند درطی این مسیر یکساله نظام و جامعه دچار پیروزی های ارزشمند و ظفرگونه ای شده اند که اعتبار بالایی به ایران اسلامی بخشیده است ولی نیاز است تا بازسازی پساجنگ صرفاً به ساخت جادهها، ساختمانها و زیرساختهای فیزیکی محدود نشود. بازسازی واقعی زمانی محقق خواهد شد که امید اجتماعی، درآمد ملی و اجتماعی، اعتماد عمومی، احساس تعلق ملی و سرمایه انسانی نیز احیا شود. از این منظر، مهمترین الزام اجتماعی ایران در هر دوره پساجنگ، تقویت نهادهای مدنی، افزایش شفافیت،مقررات زائد زدایی، بهرهگیری کامل از ظرفیت بخش خصوصی واقعی، نفی سیستم اقتصاد دولتی و در نهایت فراهمسازی زمینه حضور مؤثر مردم در عرصههای مختلف است. توسعه پایدار و امنیت اجتماعی زمانی تضمین خواهد شد که همه ارکان جامعه، از دولت و رسانهها گرفته تا بنگاههای اقتصادی و شهروندان، خود را در ساختن آینده کشور سهیم و مسئول بدانند.